تبلیغات
جغرافیای محمد حسین احسانی - ضرورت تحول آموزش جغرافیا در ایران و راهکارهای آن
 
جغرافیای محمد حسین احسانی
درباره وبلاگ


محمد حسین احسانی دانش آموخته کارشناسی ارشد جغرافیا با گرایش مطالعات ناحیه ای از دانشگاه شهید بهشتی تهران در سال 1374ودبیر جغرافیای متوسطه ( دوره دوم ) شهرستان سمنان علاقه مند به مباحث جغرافیا و آموزش این رشته هستم .امیدوارم این وبلاگ راهی به سوی یادگیری و گسترش دانش جغرافیا باشد.

مدیر وبلاگ : محمد حسین احسانی
مطالب اخیر

                                          

باسمه تعالی

ضرورت تحوّل آموزش جغرافیا در ایران و راهکارهای آن

تهیّه و تنظیم : محمّد حسین احسانی دبیر جغرافیای شهرستان سمنان آذر ماه 1394

مقدمه :

جغرافیا به مطالعه کُنش های متقابل انسان- محیط در بستر مکان می پردازد. امروزه آموزش جغرافیا به عنوان یک موضوع اصلی و محوری در برنامه های درسی دوره های تحصیلی مدارس گنجانده و مورد تأکید قرار گرفته است و جغرافیا به عنوان وسیله ای نیرومند هم برای ترفیع و ترویج آموزش های فردی و هم آموزش های بین المللی، محیطی و توسعه مطرح می باشد.

موضوعات و مشکلات عمده ای که در دنیای امروز با آن مواجه هستیم، بُعد جغرافیایی قوی دارد. آموزش جغرافیا در درک و فهم مسائل و مشکلات محیطی و ارائه راه حل ها و برنامه ریزی های مرتبط با توسعه، نقش به سزایی دارد. آموزش جغرافیا می تواند دانش آموزان را به درک فرایند ها و ساختارهای مربوط به توسعه قادر سازد. درک محیط پیرامون، آگاهی از شیوه های متفاوت زندگی، شناخت نظام های اصلی اجتماعی- اقتصادی و موقعیت های مکانی و مکان ها به عنوان بستر این نظام ها، تأثیر شرایط فرهنگی و نظام های اقتصادی- اجتماعی، دستیابی به طیف وسیعی از مهارت های جغرافیایی و به کارگیری آنها در زندگی خصوصی، حرفه ای و عمومی و سرانجام علاقمندی و احساس مسئولیت نسبت به محیط و بوم انسانی در مقیاس های مختلف از طریق آموزش جغرافیا حاصل می گردد.    

براین مبنا ملاحظه می گردد که برنامه درسی جغرافیا و شیوه آموزش آن در کشور ما نیاز به تحوّل بنیادین دارد. آنچه این تحوّل اساسی را ضروری نموده کمبودها و مشکلاتی است که در آموزش فعلی این درس وجود دارد. هدف اساسی در آموزش نوین جغرافیا تربیت شهروندانی است که در آینده علاوه بر رفع مشکلات زندگی خود، بتوانند به نحو شایسته ای جانشینی نسل کنونی را عهده دار شوند. بر این مبنا، برنامه ریزان درسی بایستی با تغییر رویکرد از روش های تحقیق و یادگیری سنتی جغرافیا به موضوعات روز و مشکلات محیط پیرامون، گامی جدید در آموزش جغرافیا بردارند.    

مشکلات و نقایص برنامه درسی جغرافیا در مدارس:

1- آموزش جغرافیا در ایران بر اساس یک برنامه درسی اصولی و استاندارد طراحی نشده است.                

2- برنامه درسی جغرافیا فاقد انگیزش است که پیش شرط اصلی تحقیق و کاوشگری و ارائه راه حل و یادگیری است.                                                                

3- برنامه درسی جغرافیا متکی بر حیطه دانش بوده و به خاطر سپردن حجم زیاد اطلاعات برای دانش آموزان فشار روانی و سرخوردگی ایجاد می کند.                      

4 - در برنامه درسی جغرافیا پرورش انواع مهارت ها، شامل مهارت های اجتماعی، تفکر، تصمیم گیری، حل مسأله، تفسیر داده ها، ترسیم نقشه و نمودار ها و کاربرد آنها به اندازه کافی مورد توجه قرار نگرفته است.                  

5- در برنامه درسی جغرافیا، همه چیز بر محور کتاب قراردارد و فیلم و اسلاید و استفاده از وسایل کمک آموزشی، بازدید علمی و ... بسیار کم رنگ می باشد.                      

 6- برنامه درسی جغرافیا، دانش آموزان را به کاوشگری و تحقیق هدایت نمی کند و شیوه ارائه مطالب و محتوای کتاب ها ، تشویق کننده نیست.                          

7- برخی ازعکس ها و نقشه ها در کتاب ها از کیفیت خوبی برخوردار نبوده و گاه به دلیل نادرست بودن، مشکل آفرین است.

8- حجم کتاب های جغرافیا متناسب با ساعات درسی نیست.                                                      

9- روش ارزشیابی درس ها، دچار خلل و نابسامانی است و عمدتاً حیطه دانش و اطلاعات مد نظر می باشد.

10- نقشه خوانی، کاربرد نقشه و سایر مهارت های مربوط به آن نادیده انگاشته شده و توجه تنها معطوف به حفظ مطالب می باشد.                                            

11- در آموزش جغرافیا، فعالیت هایی که در پایان هر درس باید برای دانش آموزان در نظر گرفته شود ، بسیار نامطلوب و کلّی است.                                           

12- در برنامه درسی جغرافیا نقش معلّم، فقط انتقال اطلاعات است و برای افزودن سواد اجتماعی و جغرافیایی تلاش نمی شود و معلم در این برنامه های درسی قدرت هیچ گونه تغییر و تحوّل، نوآوری و انتخاب و انعطاف را ندارد.

13- با توجه به نقایص فعلی در آموزش جغرافیا، برخی از مسؤلین مدارس و ارگان ها، استنباط صحیحی از درس جغرافیا و همکاری جهت تهیّه وسایل کمک آموزشی، بازدید علمی و... ندارند.

بقیه در ادامه مطلب

 

نگرش جدید به آموزش جغرافیا:                     

آموزش جغرافیا امروزه در کشور ما در حال تحوّل می باشد. تألیف کتاب های جدید در مقاطع مختلف نشانگر این رویکرد می باشد. باید دانش آموزان را به طور فعال در روند تدریس درگیر کرد و به جای تأکید بر اطلاعات و آمار، راه استفاده از آنها را آموزش داد. در انتخاب محتوای درسی این کتاب ها رویکرد های مختلف مورد توجه باشد و مطالب از حالت توصیفی با نگرش سنتی خارج و توصیف مناطق، نواحی و روند تغییر و تحوّل این نواحی جغرافیایی مد نظر قرار بگیرد. از سوی دیگر تنوع مطالب با رویکرد علمی مد نظر باشد و از مقیاس های محلی تا بین المللی را شامل شود.         

آموزش جغرافیا در دنیا :      

برنامه های آموزشی جغرافیا در سراسر دنیا به طور معمول بر اساس دو روش عمده مطالعات ناحیه ای و مطالعات موضوعی بنا شده است.   

Regional Studies(1 - مطالعات ناحیه ای:

از محدوده های مختلف نظیر ناحیه ی محل سکونت دانش آموز( ناحیه طبیعی، سیاسی، اقتصادی)، کشور محل اقامت، قاره محل سکونت و سایر گروه بندی های ناحیه ای انتخاب می شود.

Thematic Studies(2 - مطالعات موضوعی:

هرچند مطالعات موضوعی باید یک اساس ناحیه ای داشته باشد، اما برنامه های درسی می تواند به صورت رویکرد های نظام یافته (سیستماتیک) یا رویکردهای موضوع محور باشد. در موضوعات رویکرد نظام یافته؛ مسائل جغرافیای طبیعی، زیستی، انسانی، شهری، روستایی و... بررسی می شود. مانند بلایای طبیعی، مدیریت انرژی، حرکات جمعیت و... همچنین رویکرد مرتبط به نظام ها نیز به آموزش نظام های طبیعی، انسانی، و... می پردازد. مانند نظام های کشاورزی، نظام های حمل و نقل و...  در ایران با توجه به مقطع تحصیلی و در سال های مختلف از یک رویکرد یا ترکیبی از آنها استفاده شده است.

نیاز ها و انتظارات برنامه ریزان جغرافیا از دانش آموزان:     

در نظام آموزشی و در برنامه درسی جغرافیا با نگرش جدید از دانش آموزان انتظار می رود در سه حیطه اصلی آموزش یعنی؛ حیطه شناختی، حیطه مهارتی- کاربردی و حیطه ارزشی- نگرشی، مهارت هایی را کسب کنند که به اختصار اشاره می شود؛ 

                                          

الف) حیطه شناختی: از دانش آموزان انتظار می رود؛                              

1- از مکان ها، موقعیت های مکانی، کشورها و نواحی برداشت صحیح و واقع بینانه داشته باشند.

2- روابط انسان و محیط و تأثیرات متقابل این دو را دریابند.                                                              

3- تفاوت های طبیعی و انسانی و مشابهت های مکانی را درک کنند.                                              

4- فرایند های طبیعی حاکم بر محیط، منابع طبیعی و  چگونگی حفظ ، توسعه و بهره برداری صحیح و عاقلانه از آنها را بشناسند.                                                    

5- به سوادِ جغرافیایی و فهم صحیح ارتباط بین عناصر و پدیده های جغرافیایی دست یابند.                  

6- اطلاعات کافی درباره اوضاع طبیعی، اقتصادی و انسانی کشورهای جهان کسب نمایند.   

7- به شناخت کافی از مسائل و مشکلات کشورهای در حال توسعه، استعمار و استعمار نو دست یابند.

8- از نیازهای کنونی و مسائل مهم روز مانند توسعه، شهرنشینی، فقر، منابع انرژی و... آگاه شوند.

9- با قابلیت ها، امکانات و محدودیت های توسعه در ایران آشنا شوند.            

10- از روش ها و راه حل ها و چگونگی برخورد با  مشکلات جوامع بشری اطلاعاتی داشته باشند.               

ب) حیطه مهارتی- کاربردی: از دانش آموزان انتظار می رود؛                            

1- مهارت های علمی و عملی جهت جمع آوری اطلاعات و تجزیه و تحلیل آنها بدست آورند.                 

2- به مهارت هایی چون تفکر منطقی، نحوه برقراری ارتباط، سواد دیداری و شنیداری دست یابند.                

3- بتوانند در موقعیت های مختلف و محیط های جغرافیایی مختلف عکس العمل مناسب نشان دهند.        

4- بتوانند از امکانات و منابع موجود در محیط بهره برداری عاقلانه و بهینه نمایند.                                    

5- از توسعه انواع آلودگی ها در محیط زیست خود جلوگیری نمایند.                                                  

6- بتوانند راه حل های مناسب برای مشکلات محیطی ارائه دهند.

7- بتوانند نقشه را به خوبی بخوانند و تفسیر کنند و استفاده کنند.                                                      

8- مهارت کافی در استفاده از ابزاری همچون قطب نما، کامپیوتر، و... بدست آورند.                                  

9- قادر باشند آموخته های خود را به طور مؤثر و مفید در زندگی روزمره به کار بندند.                                     

ج) حیطه ارزشی- نگرشی: از دانش آموزان انتظار می رود؛                            

1- به وطن خود علاقمند باشند و در آنها حسّ میهن دوستی تقویت شود.

2- روحیه اعتماد به نفس، خوش بینی و امیدواری نسبت به اداره آینده جامعه پیدا کنند.                         

3- نسبت به مسائل جامعه خود بی تفاوت نباشند.      

4- روحیه سپاسگزاری نسبت به مواهب الهی داشته باشند.      

5- نسبت به سایر ملل حسّ احترام و ارزش گذاری داشته باشند.

6- نسبت به نوع بشر و کشورهای اسلامی همدلی یابند.

7- به توانایی انسان در حل مشکلات محیطی و جامعه بشری معتقد شوند.

8- در عین جامعه پذیری، روحیه انتقادی داشته باشند.

9- نسبت به منافع نسل های آینده احساس مسؤولیت داشته باشند.

چالش های جدید در آموزش جغرافیا:          

همان طورکه ذکر شد آموزش جغرافیا امروزه با تحوّلی بنیادین مواجه شده که بهترین نمود آن تألیف کُتُب جدید آموزشی است. اما این رویکرد، نیازمند بستر اجرایی مناسب با این نوع بینش و طرز تفکر می باشد. از آنجایی که باید بین هدف ها، محتوای برنامه و فعالیت های یادگیری و سازوکارهای ارزشیابی ارتباط نزدیک برقرار باشد. بنابراین هرگونه نو اندیشی و تحوّل در رویکردها باید همه این عناصر را در بر بگیرد. اما متأسفانه آنچه در مدارس ما می گذرد با واقعیت آموزش جغرافیا فاصله زیادی دارد. هنوز در مدارس تأکید بر محفوظات است و روش تدریس، سخنرانی و ارزشیابی ها به صورت سنتی می باشد. تأکید بر روش تحقیق، استفاده ازرایانه و اینترنت جزء مباحث اصلی های دروس بوده، اما در اثر عدم هماهنگی در تأمین امکانات و اجرای مناسب شیوه های تدریس و ارزشیابی، به متون غیر اجرایی و کسل کننده تبدیل شده است.                       

راهکارهای اساسی در آموزش جغرافیا:           

برای حل مشکلات و رفع محدودیت ها در آموزش جغرافیا ابتدا این محدودیت ها را در دو بخش ِ شیوه های تدریس از یک سو، و شیوه های ارزشیابی از سوی دیگر بررسی و راهکارهای مناسب هر کدام ارائه می شود.         

الف) شیوه های تدریس و راهکارها:               

امروزه برنامه ریزان درسی با نگارش کتاب « راهکارهای آموزش جغرافیا» و هم چنین ارائه مقالات علمی، بستر نظری این کار را ارائه داده اند، اما در عمل و اجرا موانعی وجود دارد. کمبود نقشه در مدارس به خصوص مدارس مناطق محروم و کمبود امکانات سمعی و بصری و لوح های فشرده آموزشی، کمبود فضای آزمایشگاهی و آموزشی مناسب، عدم آشنایی یا آشنایی مختصر دبیران با رویکردهای جدید تدریس، وجود مدیریت سنتی در مدارس، و توجیه نبودن کادر اداری، عدم تناسب زمان جلسات با حجم کتاب ها و... از جمله موانع اجرایی در راه به کارگیری شیوه های تدریس فعال می باشد.

راهکارها :                                               

- آموزش و فرهنگ سازی در جامعه و مدارس در این زمینه که امروزه کارکرد عناصر آموزش تغییر کرده و نقش معلّم هدایت گری است نَه انتقال اطلاعات.                           

- برگزاری دوره های ضمن خدمت برای معلّمان  و آموزش روش های جدید آموزش.   

- تأمین امکانات مناسب از جمله رایانه و فیلم های آموزشی.

- برگزاری جشنواره های تدریس و ارائه روش های جدید. 

- ایجاد کلاس جغرافیا که دانش آموزان در آن کلاس با فضای خاص، جغرافیا را فرا گیرند.

- بازدید از مراکز یا ایستگاه های هواشناسی، سدها ، روستاها و ....... که دانش آموزان با مشاهده مستقیم پدیده ها، به درک مفاهیم دست یابند.                             

ب) شیوه های ارزشیابی و راهکارها: 

      شاید مهم ترین مشکل فرا روی رویکرد جدید، شیوه ارزشیابی باشد. شیوه های ارزشیابی باید به خدمت آموزش در آیند ولی عملاً در شرایط موجود این آموزش است که در خدمت ارزشیابی قرار گرفته است.[ دانش آموزان تنها به موضوعاتی اهمیت می دهند که در ارزشیابی ها مطرح می شوند، نمونه بارز آن امتحانات هماهنگ کشوری یا استانی است که عموماً بر محفوظات تأکید دارد. و این سؤالات معمولاً در حیطه شناختی مطرح می شود. لذا با این شرایط متون درسی با سطحی نگری مواجه شده و روش های جدید تدریس که بر درک و فهم تأکید دارد به حاشیه رانده می شوند.                

      راهکارهایی که می توان عنوان کرد، رویکرد های نو در سنجش و ارزشیابی با تأکید بر آزمون های مستمر و پویا است. بنابراین باید در حین آموزش به ارزشیابی مستمر و تحول آفرین بها داده شود تا شوق به دانستن را به همراه آورد.            

نتیجه گیری:                                                                                                                                          

بازنگری در برنامه های آموزش جغرافیا در مدارس ایران به دنبال مشکلات و نقایصی که در آموزش سنتی این علم وجود دارد مورد تأکید قرار گرفته و به دنبال آن نظام برنامه ریزی آموزشی جغرافیا با رویکرد جدید به آموزش جغرافیا مطرح شد. در این نگرش جدید، هدف تربیت شهروندانی است که در آینده علاوه بر رفع مشکلات زندگی خود بتوانند به نحو شایسته ای جانشین نسل کنونی شوند. لذا با رویکردهای سیستماتیک و موضوع محور و بیان مطالعات ناحیه ای از دانش آموزان در سطوح مختلف شناختی، مهارتی- کاربردی و ارزشی- نگرشی انتظارات ویژه ای می رود تا آموزش جغرافیا به مفهوم نوین آن کاربردی گردد. در این مسیر چالش هایی از جمله در روش های تدریس، ارزشیابی، کمبود امکانات و ... وجود دارد که با راهکارهای مورد نظر می توان به هدف اصلی علم جغرافیا دست یافت تا دانش آموزان در عصر اطلاعات به جای تأکید بر حافظه، اندیشیدن به مفهوم واقعی را در ارتباط با محیط طبیعی و انسانی به کار بگیرند.

منابع و مآخذ:

1- رویکردی نو در آموزش جغرافیا؛ رسول شریفی، مجله پدیده، انتشارات دبیر خانه جغرافیا-1384 ( با تغییر و تلخیص.)

2- برنامه ریزی درسی، نظرگاه ها، رویکردها و چشم اندازها؛ محمود مهر محمدی، انتشارات به شهر مشهد، 1381

3- آسیب شناسی نظام برنامه ریزی درسی ایران؛ سید مرتضی خلخالی، انتشارات سوگند، تهران، 1381

4- منشور بین المللی آموزش جغرافیا (  IGU  ) ، کمیسیون آموزش جغرافیای اتحادیه بین المللی آموزش جغرافیا،1992

5- راهنمای برنامه درسی جغرافیا در دوره های مختلف تحصیلی، دفتر برنامه ریزی و کتب درسی، گروه جغرافیا، 1375

6-http://ageo.blogfa.com 

تهیّه و تنظیم : محمّد حسین احسانی دبیر جغرافیای شهرستان سمنان آذر ماه 1394                 

 





نوع مطلب : مقالات جغرافیایی، 
برچسب ها : ضرورت تحول آموزش جغرافیا در ایران،
لینک های مرتبط :
یکشنبه 20 دی 1394 08:58 ب.ظ
باسلام و عرض خسته نباشید
در خصوص ایجاد ساختار جغرافیای کاربردی در بین دانش آموزان نیز درنگ نمایید. شاید ایجاد دید جغرافیایی در بین دانش آموزان بستری برای رویش تفکرات در زمینه شهر پایدار و شهر خلاق گردد.
محمد حسین احسانی
با سلام خدمت همکار گرامی . از محبت جنابعالی سپاسگزارم. احسانی
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


پیوندهای روزانه
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
")}style="display:none">

ابزار وبلاگ

تماس با ما





Powered by WebGozar

جغرافیای محمد حسین احسانی