تبلیغات
جغرافیای محمد حسین احسانی - پیشینۀ تقسیمات کشوری ایران (1)
 
جغرافیای محمد حسین احسانی
درباره وبلاگ


محمد حسین احسانی دانش آموخته کارشناسی ارشد جغرافیا با گرایش مطالعات ناحیه ای از دانشگاه شهید بهشتی تهران در سال 1374ودبیر جغرافیای متوسطه ( دوره دوم ) شهرستان سمنان علاقه مند به مباحث جغرافیا و آموزش این رشته هستم .امیدوارم این وبلاگ راهی به سوی یادگیری و گسترش دانش جغرافیا باشد.

مدیر وبلاگ : محمد حسین احسانی

پیشینۀ تقسیمات کشوری ایران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

جستار وابسته: جغرافیای تاریخی ایران

تقسیمات سیاسی ایران در زمان خلفای عباسی

محدوده و بخش‌بندی کشوری که اکنون ایران نامیده می‌شود در طول تاریخ تغییرات زیادی داشته‌است. در این مقاله پیشینه تقسیمات کشوری ایران عرضه می‌شود.

۱          بخش بندی کشوری ایران پیش از اسلام

۱.۱      مادها

۱.۲      هخامنشیان

۱.۳      اشکانیان

۱.۴      ساسانیان

۲          تقسیمات کشوری ایران پس از اسلام

۲.۱      دوره آغارین اسلام

۲.۲      دوره عباسی

۲.۳      غزنوی

۲.۴      سلجوقیان

۲.۵      ایلخانیان

۲.۶      دوره قاجار

۲.۶.۱   عهد ناصری

۳          تقسیمات کشوری ایران در دوره معاصر

۳.۱      اولین قانون تقسیمات کشوری

۳.۲      دومین قانون تقسیمات کشوری

۳.۲.۱   استان های ششگانه

۳.۲.۲   استان‌های ده‌گانه

۳.۲.۳   تغییرات تدریجی استان‌های دهگانه

۴          تقسیمات کشوری دوره انقلاب اسلامی

۴.۱      سومین قانون تقسیمات کشوری

۵          تقسیمات کنونی

۶          پانویس

۷          منابع

۸          پیوند به بیرون

بخش بندی کشوری ایران پیش از اسلام[ویرایش]

شامل دوره‌های تاریخی مادها، هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان است.

مادها[ویرایش]

سرزمین مادها شامل: ماد کوچک (آذربایجان) و ماد بزرگ (شامل کرمانشاهان وری وکردستان وهگمتانه]] و شمال آن رودخانه ارس، شرق ابواب خزر (هیرکانیا)، غرب کوههای زاگرس و جنوب آن کویر و محدوده اصفهان بود.

هخامنشیان[ویرایش]

در دوره هخامنشیان سرزمین ایران از شرق رود سیردریا، غرب دریای اژه، شمال دریای کاسپی و دریای سیاه و کوههای قفقاز و از جنوب به دریای عمان و دریای پارس منتهی می‌شد. بعضی از ایالت های آن: ایالت نیمه جنوبی پارس با مرکز پارسه، ایالت جنوب غربی شوش با مرکز شهر شوش، ایالت ماد در شمال غرب با شهر مهم هگمتانه (همدان)، ایالت هیرکانی یا گرگان در محدوده شمال و ساحل دریای خزر و شهر مهم آن هیرکانا یا گرگان، ایالت پارت یا خراسان و قومس (سمنان)، ایالت زرنگ، نیمروز، سگستان (سیستان) در جنوب شرق، ایالت کرمانیا در ساحل خلیج فارس، ایالت گدروزیا (بلوچستان)

اشکانیان[ویرایش]

در زمان اشکانیان خاک ایران از سوی غرب با رودخانه فرات پایان می یافت. پیش از آن سلوکیان هشتاد سال بر قلمرو ایران فرمانروایی داشتند و پایتخت آنها سلوکیه بر کرانه رود دجله بود. قلمرو پارت ها یا اشکانیان ۷۲ بخش بود. ملاک آنها در تقسیم بندی برای اداره کشور شهرها بودند که خودمختاری نسبی داشتند. از پایتخت های آن به ارشک، صددروازه، هگمتانه، تیسفون و دیگر شهرها مهم آن به نسا، تاپه، دارابگرد، گور و گرگان (ورگان یا هیرکان) می توان اشاره کرد.

ساسانیان[ویرایش]

در زمان ساسانیان بخش بندی های کشوری ایران شامل سرزمین (ایالت)، خوره (استان) و تسوگ (شهرستان) و رُستاگ (دهستان) بود.[۱]

در زمان ساسانیان ایران دارای چهار ایالت بزرگ شامل: ایالت شمالی (اپاختر)، ایالت جنوبی (نیمروز)، ایالت شرقی (خراسان)، ایالت غربی (خوروران) و فرارودد (ورارود)، بخش هایی از افغانستان، میان رودان و آسیای کوچک هم بخشی از این ایالت ها بود و تصمیم گیری حکومتی متمرکز بود. از شهرهای مهم آن گندی شاپور، بیشاپور، شاپورخواست، تیسفون بود. بقیه در ادامه مطلب

تقسیمات کشوری ایران پس از اسلام[ویرایش]

دوره آغارین اسلام[ویرایش]

ایران در آغاز دوره اسلامی به نه منطقه یا ایالت تقسیم می‌شده‌است که بسیار همسان با تقسیم ایالتی دوره پایانی ساسانیان بوده است.[۲]:

آذربایجان و ارمینه و اران

جبال (عراق عجم)

فارس

خراسان و سیستان

قومس

دیلم و طبرستان و جرجان (گیلان و مازندران و گرگان)

خوزستان

کرمان

بلوچستان

دوره عباسی[ویرایش]

 

تقسیمات سیاسی ایران در زمان خلفای عباسی

تقسیم بندی قلمروی عباسی در قرن چهارم بدین شکل بود:

بصره در دست محمدبن رائق با مرتبه امیرالامرایی،

خوزستان در دست ابوعبداللّه حسن بن بریدی،

فارس در دست عمادالدوله علی بن بویه،

ری و اصفهان و جبل در دست رکن الدوله حسن بن بویه و دیگران،

موصل و دیار بکر و دیار مُضَر و دیار ربیعه در دست حمدانیان،

مصر و شام در دست محمدبن طُغْجْ اخشید،

خراسان و ماوراءالنهر در دست سامانیان،

طبرستان و گرگان در دست دیلمیان،

بحرین و یمامه در دست قرامطه.[۳]

غزنوی[ویرایش]

در دوره غزنوی که از قرون چهارم تا ششم بطول انجامید، عمید یا والی امور ایالاتی را که به طور منطم تحت اداره حکومت بودند مانند سیستان، تخارستان، خراسان و برای مدت کوتاهی ری و جبال، را بر عهده داشتند. در مناطق نا آرامتر مثل هندوستان شمالی ارتش مامور دریافت مالیات بود و حکومت غیرنظامی قادر به اجرای این کار نبود. بعد از سال ۴۳۰، ولایات دور از غزنهٔ خراسان و جبال و ری به دست دیوانهای مستقر در ری و نیشابور اداره می‌شدند. در هر کدام از این ولایتها، دبیری ایرانی به عنوان یک عمید غیر نظامی، مسئول امور نظامی و سیاسی، و غلامی ترک به عنوان سپهسالار حضور داشتند.[۴]

سلجوقیان[ویرایش]

در دوره سلجوقیان بزرگ که از ۴۲۹ تا ۵۵۴ بطول انجامید حکومت مشتمل بر ولایاتی عیناً منطبق با واحدهای امپراطوری ساسانی بود. این حکومت دو بخش داشت، نواحی مستقیماً زیر نظر سلطان و نواحی در اختیار امرا و دیگران. تا پایان دوره ملکشاه، نواحی زیر نظر مستقیم او گسترش یافته و بعداً کوچک شدند. تقسیمات اداری سلجوقیان کاملاً با تقسیمات ایالات منطبق نبود ولی پس از تجزیه این حکومت، واحدهایی جغرافیایی پدید آمدند که ولایات بزرگتر خراسان و آذربایجان و عراق و کرمان و فارس مرکز ثقل آن بودند. این تقسیمات کوچکتر از ولایات مرکزشان مهمترین شهر ناحیه بود و وسعت متغیری داشتند. این سلاطین از تجربه اداره کشورهای متمدن بی بهره بودند برای همین از کارگزاران ایرانی بهره بردند که در بین آنها شهرت نظام الملک از همه بیشتر است. در دوره وزارت او در دربار الب ارسلان، مستوفی ریاست دیوان استیفا را بر عهده داشت و او برای هر ولایت کشور نایبی منصوب می‌کرد. در دورهٔ آنان نظام اقطاع، که در بین قبایل ترک مرسوم بود و طبق آن بازمانده رییس قبیله بین خویشان مرد وی تقسیم می‌شد، با اعطای ولایات و نواحی به عنوان حصه و سهم ملکی به اعضای خاندانشان توسعه پیدا کرد. حکومت سلجوقی در نیمه دوم قرن پنجم وسعت زیادی داشت و واگذاری قدرت اداری به حکومتهای محلی از سوی دولت مرکزی دوراندیشانه به نظر می‌رسد. در قرن بعدی امرا در ولایات خود با دولت مرکزی به مخالفت مشغول شده و اهداف خود را به پیش بردند.[۴]

ایلخانیان[ویرایش]

در حکومت ایلخانان مغول بین ۶۵۴ تا ۷۵۰، دبیران و وزیران ایرانی چون شمس الدین جوینی و رشید الدین فضل الله نظام اداری ایران را پس از دوره‌ای پریشانی، بهبود دادند. آنان به دیوان رونق داده آن را به پایگاه اداره کشور تبدیل کردند.

دوره قاجار[ویرایش]

در اوایل دوره قاجار ایران به پنج حکمرانی و دوازده حاکم‌نشین تقسیم می‌شد:[نیازمند منبع]

حکمرانی آذربایجان (که آذربایجان و زنجان را شامل می‌شد) مقر ولیعهد و تحت فرمان او بود.

حکمرانی دوم شامل ایالت‌های کردستان، کرمانشاه، سرحد عراقین و لرستان

حکمرانی سوم فارس بود که علاوه بر ایالت فارس، بندر بوشهر و بنادر و جزایر خلیج فارس، کهگیلویه، بختیاری و خوزستان را در بر می‌گرفت.

حکمرانی چهارم عبارت از خراسان و سیستان بود

حکمرانی پنجم را کرمان و بلوچستان تشکیل می‌داد.

عهد ناصری[ویرایش]

از آغاز قرن سیزدهم هجری شمسی این تقسیم‌بندی تغییر کرد و قلمرو بعضی از حکمرانی‌ها تقسیم شد. در اواسط سلطنت ناصرالدین شاه قاجار ایران دارای چهار ایالت و ۲۳ ولایت بود:[نیازمند منبع]

ایالت آذربایجان

ایالت خراسان و سیستان

ایالت فارس

ایالت کرمان و بلوچستان[۴]

تقسیمات کشوری ایران در دوره معاصر[ویرایش]

این دوره با اندیشه های ترقی جویانه مشروطیت همراه می باشد و از جهات سیاسی، ایران شاهد اولین تقسیمات قانونی و رسمی کشوری است.





نوع مطلب : دانستنی ها، 
برچسب ها : پیشینه تقسیمات کشوری ایران،
لینک های مرتبط :
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


پیوندهای روزانه
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
")}style="display:none">

ابزار وبلاگ

تماس با ما





Powered by WebGozar

جغرافیای محمد حسین احسانی